Scheepsbel

De Dreg IV heeft een bronzen scheepsbel. Gegraveerd met de scheepsnaam, en een paar jaar terug maar eens mooi opgepoetst. Waar zat die bel oorspronkelijk? En is het wel de originele bel? Er was enige twijfel. Er zat namelijk een raar "ding" boven aan de bel. En onder aan de beugel is het ook wat vreemd.

Hoe stel je vast of iets origineel is? Vragen en kijken naar oude foto's, iets anders konden we niet bedenken. 

Maart 1987, net over gevaren uit Den Helder, in de
Zandkreeksluis op weg naar Middelburg en Vlissingen.

Het vragen begon in Vlissingen. Daar hadden we de werfplaat op mogen halen, en spraken we mannen die toen de boot uit Den Helder overgevaren hadden, en ook later met de boot archeologisch onderzoek gedaan hebben. Zij konden zich niet herinneren of er een scheepsbel bij de boot zat. En op de lijsten met met de boot meegeleverde onderdelen komt geen scheepsbel voor. Dan maar verder met foto's kijken.

Detail bovenstaande foto, wel een beugel, geen bel.

De vier Dregboten zijn vrijwel gelijk gebouwd. Maar in twee sets van twee te water gelaten. De I en II eerst. Die waren voorbestemd om verscheept te worden naar Nederlands Nieuw Guinea. Daarna de III en IV, die in eerste instantie in Nederland zouden blijven. Daardoor zijn er een paar (kleine) verschillen tussen het eerste en tweede koppel boten. En het lijkt dat de bevestiging van de scheepsbel daar één van is. 

Eerst maar chronologisch kijken hoe het gezeten heeft, en wanneer er iets veranderd is. 

Van de tewater zetting van het 2e koppel Dregboten, de III en IV, zijn foto’s opgedoken. Daarop is te zien dat er een beugel voor een scheepsbel zit bij de hoepel, kraaiennest, op het loopbordes. 

Tewater zetting Dreg III of IV. 

En er zijn foto's van wat lijkt de proefvaart van een Dregboot, waarschijnlijk varend vlak voor de werf op De Noord. 

Proefvaart Dregboot, Dreg III of  IV?

Welke Dregboot dit is, is niet waterdicht vast te stellen. Op de foto is de naam op de boot niet goed te lezen, en er is geen datum bekend. We zoeken nog naar het origineel. Wat wel te zien is, is dat de beugel met de scheepsbel op het loopbordes zit. En wel bij de hoepel waar de waarnemer in staat, noem het maar Kraaiennest. Ook is te zien dat er van de bel een koord naar beneden loopt dat uitkomt net voor de stuurboord stuurhutdeur.

Scheepsbel aan poot Kraaiennest.

Op foto’s uit Nederlands Nieuw Guinea zijn relatief kort na aankomst de Dreg I en II te zien. Bij I en II zit de beugel voor de bel aan de railing van het loopbordes boven op de tropentent, ongeveer halverwege. Dus niet zoals bij de III en IV bij het kraaiennest.

Dreg I en II in NNG,
scheepsbel halverwege railing loopbordes.
Verder naar achteren het “kraaiennest”, reddingsvlot en schoorsteen.

Op de foto hierboven is te zien waar de scheepsbel zat bij de Dreg I en II in NNG. Anders als bij de III en IV op de foto’s van tewater zetting en proefvaart, loopt er geen koord van de bel naar de stuurhut. Maar er zijn meer foto's van deze boten in de tropen.

Dreg I, scheepsbel halverwege loopbordes.

Bij de III en IV was in Nederland zo'n tent natuurlijk onhandig en onnodig. Die moet na oplevering dan ook van de boot gehaald zijn. En daardoor heeft de beugel voor de bel een andere plek gekregen. De beugel werd verplaatst naar de stuurboord zijkant van de machinekamer ingang. De III heeft die ingang niet meer, maar bij de IV zit de beugel daar nu nog. 

Bevestiging beugel op Dreg IV, beetje "scheef".

De ingang van de machinekamer zit ongeveer midscheeps. Dat is voor een Scheepsbel een aparte plek. Meestal zit de bel redelijk naar voren. Varend bij mist moet je hem immers gebruiken om andere schepen te waarschuwen, dan is voorop de aangewezen plek, b.v. bij de ankerlier. Met de beugel van de bel op de Dreg IV is ook iets raars aan de hand. Er zit onderaan een rare knik in, alsof hij eerst scheef gezeten heeft. Daarover later meer. 

Dreg I in NNG, geen beugel bij MK ingang.

De Dreg I en II lijken vrijwel identiek, in ieder geval in de periode in NNG. Tegelijkertijd zijn de Dreg III en IV in Nederland aan het werk, zonder de tropentent en dus met een verplaatste scheepsbel. Er is een film van de Hydrografische dienst waarop te zien is dat de net in dienst gestelde Zeefakkel en de Dreg III aan het oefenen zijn met boeien en ander materiaal. Vermoedelijk najaar 1950, in de Berghaven bij Hoek van Holland en daarna net buitengaats. Daar zit de bel aan een beugel naast de machinekamer ingang. 

Uit film, Dreg III met scheepsbel naast MK ingang.

Zelfde film, zelfde boot, zelfde scheepsbel.

Later, op 24/8/'55 wordt ook de Dreg III naar NNG verscheept. De tropentent wordt dan op de boot gezet, maar de beugel voor de scheepsbel blijft bij de machinekamer ingang zitten. 

Dreg III in NNG met tropentent
en scheepsbel naast de MK ingang.
Geen scheepsbel of beugel bij het loopbordes.

En daar is nog een foto van, met de bel naast de MK ingang, kennelijk om de machinist te wekken. 

Dreg III in NNG met scheepsbel op "Hollandse" plek.

En op de Dreg IV dan? Er zijn foto's van vlak na de oplevering, liggend in Den Helder. Merkwaardiger wijze zat er toen een tropentent, althans het frame er voor, op de boot. Op de enige Dregboot die nooit in de tropen geweest is. De Dreg IV is kennelijk na de proefvaart met tentframe en al in het werfkanaal in Den Helder terecht gekomen. Op de foto die daar gemaakt is, is de naam van de boot wel duidelijk te lezen, Dreg IV. 

Dreg IV in tropenuitvoering, werfkanaal Den Helder, met
frame tropentent en beugel scheepsbel bij kraaiennest.

Detail Dreg IV in werfkanaal, met beugel scheepsbel.

Dat frame voor de tropentent moet er korte tijd later afgehaald zijn. En daarmee dus ook de beugel voor de scheepsbel. Die zat aan de poot van de hoepel van het kraaiennest, en die poten stonden wat taps naar elkaar toe. Dat moet de reden zijn dat de plaat waarmee de beugel later aan de ingang van de machinekamer gebout is, er wat "scheef" uit ziet, de beugel zat ooit recht aan een scheve poot. Het verwijderen van de tropentent levert overigens nog wat meer problemen op, want daarmee verdween ook de portaalpoot met de achtermast, en daarmee was er niets meer om het achtereinde van de antennedraad voor de Collins TCS  zender aan vast te maken. Die kwam aan de schoorsteen, maar was daardoor iets te kort gewordenen en liep niet meer horizontaal. Het heklicht dat op de achtermast zat, kwam ook op de schoorsteen terecht.

Oeps, tropentent weg, scheepsbel weg,
antennedraad deels weg. 

De scheepsbel kwam dus waar hij nu nog zit en de antennedraad kreeg een second best bevestiging. Dat is te zien op een foto gemaakt kort nadat de tent verwijderd was. Zeg maar geen tropische maar een Hollandse Dregboot.

Dreg IV in Hollandse uitvoering.

De volgende foto is 22 jaar later gemaakt door Niek de Kroon, die van 1972-1974 met de Dreg IV en de Zeefakkel aan het werk geweest is. De beugel zit er nog, én er zit een bel aan.

Dreg IV ergens op het wad of in Zeeland, met bel.

Zoekplaatje, zelfde boot, zelfde tijd, zelfde beugel,
 maar geen bel.

In 1974 wordt de boot door de Hydrografische dienst afgevoerd. De nieuwe taak wordt Communicatie vaartuig in Rotterdam. Daarvoor wordt het dregtuig, de dreglier en nog meer van boord gehaald. En komen er zitbanken in het achteronder en reddingsvlotten op het achterdek. Het wordt een soort waterbus voor Marine personeel. Om op de Maas veilig te kunnen varen komt er ook een radar en een marifoon aan boord. I.v.m. de mogelijke mist op de Maas. Al die aanpassingen komen eerst op tekening, en jawel, op die tekening staat ook de scheepsbel, voor in de mist uiteraard. 

Dreg IV in Rotterdamse uitvoering, met scheepsbel.

Dreg IV varend in Rotterdam, wel een beugel, geen bel.

Uit de tijd dat de boot in Rotterdam voer zijn wel foto’s, maar op niet één zit er een scheepsbel aan de beugel bij de machinekamer. Wellicht om “weg lopen” van de bel te voorkomen, wellicht omdat de bel er niet meer was. 

In '86 wordt de boot afgevoerd en komt in Den Helder te liggen, wachtend op een nieuw leven buiten de Marine. Dat wordt in '87 een stichting in Vlissingen die aan onderwater archeologie doet, en dringend behoeft heeft aan een eigen duikvaartuig. De foto helemaal bovenaan, genomen in de Zandkreeksluis bij het Veersemeer, laat de boot zien op weg naar de nieuwe thuis haven, zonder scheepsbel. 

Zomer '87 varend in Vlissingen, geen bel,
wel "dingetje" aan de beugel.

Kennelijk is dit het moment dat de scheepsbel, of tenminste de beugel, een "dingetje" nodig had. Maar de bel zelf zien we niet meer. Het "dingetje" nog wel, b.v. terwijl de boot begin deze eeuw in Den Bosch te koop lag.

Beugel met "dingetje" maar zonder bel in Den Bosch

Vanaf nu weten we hoe het verder ging. De scheepsbel die bij de boot was bij aanschaf in 2007, was eind jaren '80 ook al bij de boot, en beugel en "dingetje" zijn onveranderd. De beugel zit daar dus al vanaf 1950, maar is in 1987 uitgebreid met een "dingetje". Dat er een rare bocht in de beugel zit komt omdat hij gemaakt is om op de tropentent bij het kraaiennest gemonteerd te kunnen worden aan een schuine steun. Maar er is van de tijd in Rotterdam of daarna geen foto meer van de boot met de originele scheepsbel. Dat doet het ergste vermoeden, de Dreg IV scheepsbel die we hebben lijkt niet de bel te zijn die in 1950 bij de boot geleverd is. 

We doen nog 1 poging om vast te stellen of de bel "echt" is. 

Toegestuurde foto Dreg III bel.

De bel van de Dreg III ligt namelijk in het depot van het Marine Museum in Den Helder. Appen en bellen zorgt er voor dat aardige medewerkers de bel boven water halen. Ze sturen zelfs een foto van de Dreg III bel op. We mogen komen kijken naar de bel, en de onze er naast zetten.

Tja, dat is natuurlijk niet wat we gehoopt hadden. 

Het is duidelijk dat onze bel niet in 1950 bij de boot geleverd is. Te klein, te licht, te mooi. De vraag is dan natuurlijk, als dit niet "de" Dreg IV scheepsbel is, waar is hij dan? 

Een cafe? Een schuurtje? Een andere boot? Ergens op een schoorsteenmantel? Of veranderd in een hand vol guldens en in een oven geëindigd?

Wie het weet mag het zeggen.

Fotomateriaal afkomstig van NIMH, Niek de Kroon, tekeningen via Marine Museum Den Helder.